ĐỊNH HƯỚNG XÂY DỰNG VÀ ĐẦU TƯ Y HỌC CỔ TRUYỀN – VẬT LÝ TRỊ LIỆU – PHỤC HỒI CHỨC NĂNG CHO BỆNH VIỆN TÂM THẦN

Từ điều trị triệu chứng đến phục hồi chức năng và tái hòa nhập cộng đồng

Trong bệnh viện tâm thần, mục tiêu điều trị không nên chỉ dừng lại ở việc kiểm soát triệu chứng. Một hệ thống chăm sóc toàn diện còn cần hướng tới duy trì và phục hồi nhận thức, khả năng vận động, chức năng sinh hoạt, mức độ độc lập, khả năng tương tác xã hội và tái hòa nhập cộng đồng của người bệnh.

Vì vậy, khi xây dựng danh mục đầu tư Y học cổ truyền (YHCT), Vật lý trị liệu (VLTL) và Phục hồi chức năng (PHCN) cho bệnh viện tâm thần, cách tiếp cận phù hợp không phải là tập hợp càng nhiều thiết bị càng tốt, mà cần bắt đầu từ nhu cầu chức năng của người bệnh và mô hình phục hồi mà bệnh viện muốn phát triển.

Một định hướng có thể tham khảo là:

Điều trị và kiểm soát triệu chứng
→ Phục hồi nhận thức
→ Phục hồi thể chất và vận động
→ Phục hồi hoạt động chức năng
→ Hoạt động trị liệu
→ Tăng khả năng độc lập
→ Tăng tương tác xã hội
→ Hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng

Từ định hướng này, bệnh viện có thể từng bước hình thành:

TRUNG TÂM PHỤC HỒI CHỨC NĂNG TOÀN DIỆN CHO NGƯỜI BỆNH TÂM THẦN

I. NGUYÊN TẮC XÂY DỰNG DANH MỤC ĐẦU TƯ

Danh mục YHCT – VLTL – PHCN cho bệnh viện tâm thần cần được xây dựng khác với một khoa VLTL – PHCN cơ xương khớp thông thường.

Thay vì lấy thiết bị làm trung tâm, nên lấy người bệnh và chức năng cần phục hồi làm trung tâm.

Có thể dựa trên 6 nguyên tắc:

1. Phù hợp với đặc điểm người bệnh

Cần xem xét cơ cấu bệnh lý, thời gian điều trị, mức độ độc lập, khả năng nhận thức, tình trạng thể chất và khả năng tham gia hoạt động của người bệnh.

2. Kết hợp phục hồi nhận thức và phục hồi thể chất

Trong PHCN tâm thần, vận động và nhận thức không nhất thiết là hai hoạt động tách biệt. Nhiều chương trình có thể thiết kế để người bệnh vừa vận động, vừa quan sát, phản ứng, ghi nhớ, phối hợp và thực hiện nhiệm vụ.

3. Tăng hoạt động có mục đích

Không chỉ “tập máy”, người bệnh cần được tham gia những hoạt động gần với cuộc sống thực tế như cầm nắm, mặc quần áo, ăn uống, chuẩn bị đồ dùng, hoạt động thủ công, làm việc nhóm và các nhiệm vụ sinh hoạt.

4. Tạo điều kiện cho hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm

Không gian PHCN tâm thần nên có khả năng tổ chức cả tập luyện cá nhân lẫn hoạt động nhóm, qua đó hỗ trợ vận động, giao tiếp và tương tác xã hội.

5. Đầu tư theo mức độ ưu tiên

Không nhất thiết đầu tư đồng thời tất cả thiết bị. Có thể triển khai theo từng giai đoạn dựa trên nhu cầu thực tế, nhân lực, diện tích và khả năng tổ chức dịch vụ của bệnh viện.

6. Bảo đảm an toàn

Thiết bị, dụng cụ và không gian sử dụng cho người bệnh tâm thần cần được đánh giá thêm về an toàn, khả năng giám sát, cách bố trí, vật liệu và nguy cơ sử dụng thiết bị không đúng mục đích.

 

II. ĐIỀU TRỊ VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG THẦN KINH – TÂM THẦN

Đây là nhóm kỹ thuật có thể được xem xét khi bệnh viện định hướng phát triển các phương pháp điều trị và PHCN không xâm lấn chuyên sâu.

1. Kích thích từ xuyên sọ

Kích thích từ xuyên sọ sử dụng từ trường tác động không xâm lấn lên các vùng não mục tiêu theo phác đồ và chỉ định chuyên môn.

Đây có thể là một trong những kỹ thuật được xem xét khi bệnh viện phát triển đơn vị điều trị chuyên sâu, với điều kiện đồng bộ về chỉ định, nhân lực được đào tạo, quy trình chuyên môn, theo dõi người bệnh và cơ sở vật chất.

2. Kích thích điện xuyên sọ một chiều

Kích thích điện xuyên sọ một chiều là phương pháp kích thích não không xâm lấn bằng dòng điện cường độ thấp.

Trong định hướng PHCN, kỹ thuật này có thể được xem xét kết hợp với các chương trình điều trị, huấn luyện nhận thức hoặc hoạt động trị liệu phù hợp.

3. Các hệ thống huấn luyện và phục hồi nhận thức

Nhóm này hướng đến các chức năng như:

• Chú ý và tập trung;

• Trí nhớ;

• Khả năng phản ứng;

• Xử lý thông tin;

• Phối hợp;

• Thực hiện nhiệm vụ;

• Một số chức năng nhận thức khác tùy chương trình điều trị.

Định hướng đầu tư: Không nên xem đây chỉ là một thiết bị riêng lẻ. Nếu có điều kiện, bệnh viện nên xây dựng thành Khu phục hồi nhận thức và tương tác.

 

III. PHỤC HỒI CHỨC NĂNG NHẬN THỨC

PHCN nhận thức là một trong những cấu phần nên được quan tâm khi xây dựng chương trình PHCN cho người bệnh tâm thần.

Mục tiêu

Tùy đối tượng người bệnh và đánh giá chuyên môn, chương trình có thể hướng đến:

• Duy trì và cải thiện khả năng chú ý;

• Khả năng tập trung;

• Trí nhớ;

• Khả năng nhận biết;

• Tốc độ phản ứng;

• Xử lý thông tin;

• Phối hợp tay – mắt;

• Lập kế hoạch;

• Giải quyết vấn đề;

• Khả năng hoàn thành nhiệm vụ.

Định hướng thiết bị

Thay vì mua nhiều dụng cụ rời rạc, có thể tổ chức thành ba cấp độ:

Cấp độ cơ bản: dụng cụ nhận biết, phân loại, ghép hình, trí nhớ, phản ứng và phối hợp tay – mắt.

Cấp độ tương tác: thiết bị có hình ảnh hoặc màn hình giúp người bệnh thực hiện nhiệm vụ nhận thức kết hợp vận động.

Cấp độ chuyên sâu: hệ thống PHCN nhận thức có khả năng thiết lập bài tập, theo dõi quá trình tập và cá thể hóa chương trình theo người bệnh nếu phù hợp.

Mục tiêu cuối cùng là tạo môi trường:

Nhận thức + Vận động + Tương tác + Thực hiện nhiệm vụ.

 

IV. HOẠT ĐỘNG TRỊ LIỆU

Hoạt động trị liệu không nên được hiểu đơn thuần là một phòng có bàn và các dụng cụ tập tay.

Mục tiêu quan trọng hơn là sử dụng hoạt động có mục đích để hỗ trợ người bệnh duy trì hoặc phục hồi khả năng thực hiện các hoạt động trong cuộc sống.

Có thể tổ chức thành các khu chức năng sau:

1. Vận động tinh và chức năng bàn tay

Trang bị các dụng cụ phục vụ:

• Cầm – nắm;

• Kẹp – nhón;

• Xoay;

• Kéo;

• Lắp ghép;

• Phối hợp hai tay;

• Phối hợp tay – mắt;

• Thực hiện các thao tác chức năng.

Thiết bị có thể bao gồm bàn hoạt động trị liệu, bảng chức năng bàn tay, bảng cắm chốt, dụng cụ cầm nắm, xâu hạt, phân loại vật thể và các bộ hoạt động trị liệu phù hợp.

2. Hoạt động sinh hoạt hằng ngày – ADL

Đây là khu vực rất nên được quan tâm.

Thay vì chỉ tập trên thiết bị, bệnh viện có thể xây dựng một không gian mô phỏng một phần môi trường sống thực tế để người bệnh tập:

• Mặc và cởi quần áo;

• Cài nút, khóa kéo, buộc dây;

• Ăn uống;

• Vệ sinh cá nhân;

• Sắp xếp đồ dùng;

• Chuẩn bị một số hoạt động sinh hoạt;

• Thực hiện các nhiệm vụ đơn giản trong gia đình.

Tùy diện tích, có thể bố trí giường – tủ quần áo – bàn ăn – khu bếp mô phỏng – chậu rửa – khu vệ sinh cá nhân.

3. Hoạt động trị liệu nhóm

Có thể tổ chức các hoạt động:

• Hội họa;

• Thủ công;

• Đất nặn;

• Lắp ghép;

• Trò chơi;

• Âm nhạc;

• Làm sản phẩm đơn giản;

• Hoạt động theo nhóm.

Giá trị của khu vực này không chỉ nằm ở vận động bàn tay mà còn ở sự tham gia, duy trì chú ý, hoàn thành nhiệm vụ, giao tiếp và tương tác với người khác.

 

V. VẬN ĐỘNG TRỊ LIỆU TRONG NHÀ

Người bệnh điều trị kéo dài có thể có nhu cầu duy trì hoạt động thể chất, sức bền và chức năng vận động.

Do đó, khu vận động trong bệnh viện tâm thần không nên chỉ được thiết kế như một phòng tập cơ xương khớp.

Mục tiêu

• Duy trì thể lực;

• Tăng sức bền;

• Tăng mức độ hoạt động thể chất;

• Cải thiện phối hợp vận động;

• Tập thăng bằng;

• Hạn chế suy giảm thể chất do ít vận động;

• Tạo hoạt động có tổ chức;

• Tạo điều kiện tập cá nhân và tập nhóm;

• Kết hợp vận động với nhận thức khi phù hợp.

1. Nhóm công nghệ và tương tác

Đây là nhóm đáng xem xét ưu tiên khi xây dựng mới.

Có thể lựa chọn các hệ thống cho phép người bệnh thực hiện nhiệm vụ thông qua hình ảnh, phản hồi trực quan hoặc trò chơi vận động.

Thay vì:

Ngồi → tập → kết thúc

có thể chuyển thành:

Quan sát → nhận biết → quyết định → vận động → nhận phản hồi → tiếp tục nhiệm vụ.

Qua đó tạo sự kết hợp giữa vận động – nhận thức – tương tác.

2. Nhóm tập chức năng cơ bản

Tùy nhu cầu có thể trang bị:

• Thanh song song;

• Cầu thang tập đi;

• Xe đạp tập;

• Thiết bị tập chi trên – chi dưới;

• Thiết bị tập mạnh cơ;

• Dụng cụ tập khớp vai;

• Dụng cụ tập khớp gối;

• Thang tường;

• Các dụng cụ tập chức năng khác.

3. Nhóm vận động, thăng bằng và hoạt động nhóm

Bao gồm:

• Bóng tập;

• Thảm tập;

• Tạ;

• Dây đàn hồi;

• Gậy;

• Vòng;

• Bục thăng bằng;

• Chướng ngại vật;

• Các bộ dụng cụ tổ chức vận động nhóm.

Đây là nhóm có chi phí đầu tư không nhất thiết cao nhưng có thể tạo ra nhiều hình thức tổ chức hoạt động nếu được xây dựng chương trình phù hợp.

 

VI. KHU VẬN ĐỘNG VÀ PHỤC HỒI THỂ CHẤT NGOÀI TRỜI

Nếu bệnh viện có khuôn viên phù hợp, không gian ngoài trời có thể trở thành một phần của chương trình PHCN thay vì chỉ là khu thể dục.

Mục tiêu

• Khuyến khích người bệnh ra khỏi môi trường phòng bệnh;

• Tăng hoạt động thể chất;

• Tập vận động toàn thân;

• Cải thiện sức bền;

• Tạo hoạt động nhóm;

• Tăng giao tiếp và tương tác;

• Tạo môi trường sinh hoạt gần hơn với đời sống cộng đồng.

Nguyên tắc lựa chọn

Không nên đầu tư theo hướng “có bao nhiêu loại dụng cụ thì mua bấy nhiêu”.

Nên lựa chọn một số nhóm chức năng đại diện:

• Đi bộ và vận động toàn thân;

• Đạp chân;

• Tay – vai;

• Lưng – bụng;

• Xoay thân;

• Kéo – đẩy;

• Chèo;

• Sức mạnh;

• Thăng bằng;

• Hoạt động hai người hoặc theo nhóm.

Với một khu vực có diện tích vừa phải, một hệ thống 8–12 loại dụng cụ được lựa chọn hợp lý có thể có giá trị sử dụng tốt hơn một khu có quá nhiều thiết bị trùng lặp về chức năng.

Việc lựa chọn số lượng cuối cùng cần căn cứ diện tích, mật độ người sử dụng, khả năng giám sát và kế hoạch tổ chức hoạt động của bệnh viện.

 

VII. VẬT LÝ TRỊ LIỆU

VLTL vẫn có vai trò trong mô hình này nhưng cần xác định đúng vị trí.

Mục tiêu chủ yếu là hỗ trợ điều trị các tình trạng đau, hạn chế vận động, bệnh lý cơ xương khớp và các vấn đề thể chất đi kèm của người bệnh.

Nhóm cơ bản

Tùy nhu cầu thực tế, bệnh viện có thể xem xét:

• Điện xung trị liệu;

• Siêu âm trị liệu;

• Nhiệt trị liệu;

• Hồng ngoại;

• Kéo giãn cột sống;

• Sóng ngắn trị liệu;

• Điện xung kết hợp giác hút;

• Giường điều trị;

• Các phương tiện VLTL khác phù hợp.

Nhóm công nghệ cao

Chỉ nên đầu tư khi có nhu cầu chuyên môn, nhân lực và khả năng khai thác phù hợp, ví dụ:

• Laser công suất cao;

• Từ trường cường độ cao;

• Xung kích trị liệu;

• Các công nghệ VLTL chuyên sâu khác.

Quan điểm đầu tư

Đối với một dự án dành riêng cho bệnh viện tâm thần, VLTL cơ xương khớp không nhất thiết phải chiếm tỷ trọng đầu tư lớn nhất.

Nên cân đối ngân sách để ưu tiên đúng cho các cấu phần đặc thù hơn như:

PHCN nhận thức – Hoạt động trị liệu – ADL – Vận động – Tương tác xã hội.

 

VIII. Y HỌC CỔ TRUYỀN KẾT HỢP PHỤC HỒI CHỨC NĂNG

Nếu bệnh viện có chức năng và nhân lực YHCT, có thể phát triển khu YHCT kết hợp VLTL – PHCN.

Các phương tiện có thể được xem xét theo phạm vi chuyên môn như:

• Điện châm;

• Châm cứu;

• Hồng ngoại;

• Nhiệt trị liệu;

• Giường châm cứu;

• Giường xoa bóp – bấm huyệt;

• Dụng cụ giác hơi;

• Các phương tiện hỗ trợ YHCT phù hợp.

Mục tiêu không phải xây dựng YHCT như một khu vực tách biệt, mà tạo khả năng phối hợp:

YHCT + VLTL + PHCN

để hỗ trợ điều trị và phục hồi các vấn đề chức năng, triệu chứng và bệnh lý thể chất đi kèm theo chỉ định chuyên môn.

 

IX. GỢI Ý TỔ CHỨC KHÔNG GIAN

Nếu có điều kiện đầu tư đồng bộ, có thể tổ chức thành các phân khu:

Khu A – Điều trị và PHCN thần kinh – tâm thần
Các kỹ thuật kích thích não không xâm lấn và kỹ thuật phù hợp khác.

Khu B – PHCN nhận thức và tương tác
Nhận thức, trí nhớ, phản ứng, phối hợp tay – mắt và hệ thống tương tác.

Khu C – Hoạt động trị liệu
Vận động tinh, chức năng bàn tay và hoạt động có mục đích.

Khu D – ADL
Mô phỏng các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.

Khu E – Vận động trị liệu
Sức mạnh, sức bền, vận động chức năng, thăng bằng và hoạt động nhóm.

Khu F – Vật lý trị liệu
Các phương tiện vật lý trị liệu cơ bản và chuyên sâu phù hợp.

Khu G – Y học cổ truyền
Châm cứu, điện châm, xoa bóp – bấm huyệt và các phương pháp phù hợp.

Khu H – Vận động ngoài trời
Vận động thể chất, hoạt động nhóm và tương tác.

 

X. NÊN ĐẦU TƯ THEO GIAI ĐOẠN THAY VÌ MUA SẮM DÀN TRẢI

Một sai lầm thường gặp khi xây dựng khoa/phòng PHCN là lập một danh sách rất dài các thiết bị rồi phân bổ ngân sách cho tất cả.

Cách tiếp cận phù hợp hơn là xác định năng lực mà bệnh viện muốn hình thành.

Giai đoạn 1 – Xây dựng năng lực nền tảng

Ưu tiên:

• PHCN nhận thức;

• Hoạt động trị liệu;

• ADL;

• Vận động trị liệu cơ bản;

• VLTL cơ bản;

• YHCT nếu bệnh viện có chức năng.

Giai đoạn 2 – Phát triển PHCN toàn diện

Bổ sung:

• Hệ thống vận động – nhận thức tương tác;

• Thiết bị tập luyện nhóm;

• Khu vận động ngoài trời;

• Hoạt động trị liệu nâng cao;

• Các chương trình phục hồi chức năng có cấu trúc.

Giai đoạn 3 – Phát triển kỹ thuật chuyên sâu

Căn cứ định hướng chuyên môn của bệnh viện để xem xét:

• Các kỹ thuật kích thích não không xâm lấn;

• Công nghệ PHCN nhận thức chuyên sâu;

• Công nghệ VLTL cao cấp;

• Các hệ thống có khả năng lượng giá và theo dõi tiến triển.

Cách đầu tư theo giai đoạn giúp bệnh viện đồng bộ thiết bị với nhân lực, quy trình và số lượng người bệnh, hạn chế tình trạng thiết bị được đầu tư nhưng khai thác không tương xứng.

 

XI. DANH MỤC THIẾT BỊ CHỈ LÀ MỘT PHẦN CỦA GIẢI PHÁP

Một Trung tâm PHCN cho người bệnh tâm thần không thể hình thành chỉ bằng việc mua thiết bị.

Khi lập dự án, bệnh viện nên đồng thời xem xét 5 yếu tố:

1. Người bệnh
Nhóm bệnh, mức độ chức năng và nhu cầu phục hồi.

2. Nhân lực
Bác sĩ, kỹ thuật viên, điều dưỡng và các nhân sự tham gia chương trình.

3. Không gian
Phân khu chức năng, luồng di chuyển, khả năng quan sát và an toàn.

4. Thiết bị
Lựa chọn theo mục tiêu chuyên môn và khả năng khai thác.

5. Chương trình phục hồi
Quy trình đánh giá – thiết lập mục tiêu – can thiệp – lượng giá lại – điều chỉnh chương trình.

Do đó, câu hỏi trước khi mua một thiết bị không nên chỉ là:

“Thiết bị này có những tính năng gì?”

mà cần thêm:

“Thiết bị này giải quyết nhu cầu phục hồi nào của người bệnh, được đặt ở đâu trong quy trình PHCN và bệnh viện có đủ điều kiện để khai thác hiệu quả hay không?”

 

XII. KẾT LUẬN

Định hướng đầu tư YHCT – VLTL – PHCN cho bệnh viện tâm thần cần chuyển từ tư duy “mua sắm trang thiết bị” sang tư duy “xây dựng năng lực phục hồi chức năng”.

Trong đó, thiết bị là công cụ để thực hiện một mục tiêu lớn hơn:

Giúp người bệnh duy trì và phục hồi chức năng, tăng khả năng hoạt động độc lập, tham gia vào các hoạt động có ý nghĩa và từng bước tái hòa nhập với gia đình và cộng đồng.

Một mô hình đầu tư hợp lý vì vậy cần bảo đảm sự cân bằng giữa:

Điều trị chuyên sâu + PHCN nhận thức + Hoạt động trị liệu + ADL + Vận động + VLTL + YHCT + Hoạt động cộng đồng.

Danh mục cụ thể không nên áp dụng cứng nhắc cho mọi bệnh viện. Mỗi cơ sở cần xây dựng cấu hình đầu tư dựa trên quy mô, chức năng nhiệm vụ, mô hình bệnh tật, nhân lực, cơ sở vật chất, nhu cầu người bệnh và khả năng phát triển chuyên môn trong từng giai đoạn.

 

PHỤ LỤC – CẤU TRÚC DANH MỤC THAM KHẢO

Khi xây dựng dự án cụ thể, danh mục thiết bị nên được lập thành các phụ lục riêng:

Phụ lục 1: Danh mục PHCN nhận thức và tương tác.

Phụ lục 2: Danh mục Hoạt động trị liệu – vận động tinh – ADL.

Phụ lục 3: Danh mục Vận động trị liệu trong nhà.

Phụ lục 4: Danh mục Vận động và PHCN ngoài trời.

Phụ lục 5: Danh mục Vật lý trị liệu.

Phụ lục 6: Danh mục Y học cổ truyền.

Đối với từng hạng mục, nên thể hiện tối thiểu:

Tên nhóm thiết bị | Mục tiêu chuyên môn | Đối tượng sử dụng | Công năng cần thiết | Mức độ ưu tiên | Số lượng dự kiến | Điều kiện bố trí/khai thác.

Cách xây dựng này giúp bệnh viện lựa chọn thiết bị dựa trên nhu cầu chuyên môn và hiệu quả sử dụng, đồng thời tạo cơ sở thuận lợi hơn cho việc lập kế hoạch đầu tư và mua sắm.

Nếu Quý Bệnh viện/Cơ sở y tế có nhu cầu xây dựng mới, nâng cấp hoặc hoàn thiện hệ thống Y học cổ truyền – Vật lý trị liệu – Phục hồi chức năng, PhaNa sẵn sàng đồng hành từ giai đoạn khảo sát nhu cầu, định hướng mô hình, phân khu chức năng, xây dựng danh mục thiết bị, cấu hình kỹ thuật, dự toán đầu tư đến tư vấn phương án triển khai phù hợp với quy mô, chuyên môn và ngân sách thực tế.

Với định hướng cung cấp giải pháp tổng thể thay vì chỉ cung cấp thiết bị, PhaNa đã tư vấn và cung cấp cho rất nhiều bệnh viện tâm thần trên cả nước, PhaNa mong muốn cùng Quý đơn vị xây dựng một hệ thống YHCT – VLTL – PHCN phù hợp, đồng bộ, có khả năng khai thác hiệu quả và phát triển bền vững trong dài hạn.